Ευρωπαϊκή Ένωση: “Υπερασπιστής” ή μη της ελευθερίας του τύπου;

Ο τύπος , ανάλογα με το επίπεδο αντικειμενικότητας και αμεροληψίας , μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως τρόπος ενημέρωσης για γεγονότα που δεν δύναται να βιώσει άμεσα ο πολίτης , όσο και ως μέσο προπαγάνδας ιδεών που οφείλουν την ομάδα ανθρώπων που τον ελέγχει. Η παρουσία όμως της αντικειμενικότητας προϋποθέτει την ύπαρξη ανεξάρτητων από την εκάστοτε κυβέρνηση μέσων ενημέρωσης, που θα παρέχουν διαφορετική προσέγγιση περί ενός θέματος , πράγμα το οποίο αν και θεωρείται αυτονόητο στον Δυτικό κόσμο είναι απόν σε πολλά μέρη παγκοσμίως. Η προστασία της ελευθερίας του τύπου αποτελεί λοιπόν ένα μόνιμα επίκαιρο ζήτημα μέσα στο οποίο σημαντικό ρόλο καλούνται να διαδραματίσουν εξίσου οι παγκόσμιες διακρατικές οργανώσεις , όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το άρθρο αυτό πρόκειται να αναλύσει την κατάσταση της ελευθερίας του τύπου παγκοσμίως και ύστερα τα μέτρα που λαμβάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση για την προστασία της στο πλαίσιο των μελών της.

Η κατάσταση που παρατηρείται στον κόσμο την τελευταία δεκαετία δύσκολα αποκαλείται αισιόδοξη. Έχοντας υπόψη την γενικότερη κρίση δημοκρατίας και το ότι αυτή συνδέεται άμεσα με την ελευθερία του τύπου το παραπάνω δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη. Κατά το 2023, η κατάσταση της κρίνεται ως ικανοποιητική σε μόλις 52 χώρες. Ωστόσο, προβληματισμό προκαλεί όχι μόνο το περιβάλλον στις χώρες γνωστές για την ανελευθερία τους αλλά και οι τάσεις στα Δυτικού τύπου κράτη. Το πρώτο εξάμηνο του 2024 σημειώθηκαν 756 παραβιάσεις κατά της ελευθερίας του τύπου στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε υποψήφια μέλη , με περισσότερες από αυτές να λαμβάνουν χώρα μέσω του διαδικτύου και να έχουν μορφή εκφοβισμού. Αυτό καθιστά σαφές το γεγονός ότι η ελευθερία του τύπου καταπατείται -ενίοτε μέχρι και στις δημοκρατίες- με διαφορετικούς ωστόσο τρόπους σε σύγκριση με τα αυταρχικά καθεστώτα. Ενώ τα τελευταία χαρακτηρίζονται από λογοκρισία , φυλακίσεις και θέσπιση απαγορευτικών νόμων κατά των δημοσιογράφων , στις δημοκρατίες διαπιστώνεται κυρίως ελλιπής κρατική χρηματοδότηση στα ανεξάρτητα μέσα και δημόσιες καταγγελίες εναντίον δημοσιογράφων.

Η παρουσία όμως των παραπάνω περιπτώσεων στα ευρωπαϊκά κράτη δεν σημαίνει την ανυπαρξία λήψης μέτρων και θέσπισης νόμων εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπέρ της προστασίας των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης. Εξάλλου αυτή συμπεριλαμβάνεται στον χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης , όπως και στην Ευρωπαϊκή σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα (άρθρο 11 και 10 αντίστοιχα). Πρακτικά, αυτό εκδηλώνεται με την λήψη διαφόρων μέτρων αλλά κυρίως με νόμους που ενέκρινε το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο. Ένας από τους πιο πρόσφατους που εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2024 αφορά την απαγόρευση αφ’ ενός της χρήσης λογισμικών κατασκοπείας σε δημοσιογράφους χωρίς δικαστική έγκριση και αφ’ ετέρου την άσκηση πίεσης σε αυτούς ώστε να αποκαλύπτουν της πηγές τους , νόμος ο οποίος τέθηκε σε ισχύ ύστερα από το ψήφισμα του 2020, όπου εκφράστηκαν ανησυχίες για την κατάσταση των μέσων ενημέρωσης σε ορισμένα μέλη της ένωσης. Σε άλλα μέτρα της εντάσσονται η εφαρμογή συστήματος παρακολούθησης της ιδιοκτησίας των μέσων ενημέρωσης ανά χώρα , η χρηματοδότηση προς τους ανεξάρτητους δημοσιογράφους και η παροχή πρακτικής βοήθειας σε όσους βρίσκονται υπό απειλή.

Από τα προαναφερθέντα προκύπτει το συμπέρασμα ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση λαμβάνει σημαντικά βήματα για την προάσπιση της ελευθερίας του τύπου αν και τα προβλήματα σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ακόμα ορατά στα κράτη μέλη της. Όλο και περισσότεροι δραστηριοποιούνται στον κλάδο της δημοσιογραφίας με 891.600 άτομα να εργάζονται το 2022 ως αρθρογράφοι , δημοσιογράφοι και γλωσσολόγοι σε σχέση με τους 816.800 το 2017 στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με την ανάπτυξη όμως του κλάδου τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν τα ανεξάρτητα μέσα εκφράζονται εντονότερα , με την ανάγκη της προστασίας τους από την επιρροή των αρχών να μένει μόνιμα στο προσκήνιο.

Συντάκτης: Αριστοτέλης Γκάνας

Επιμέλεια: Κωνσταντίνα Λουκάνη